Przestrzeń dydaktyczna
Oprócz graczy w Krajobrazowych Szachach występują jeszcze dwie inne funkcje. Pierwszą z nich jest Mistrz Gry, czyli ktoś, kto umie przeprowadzić grę. Wprowadza on graczy w jej zasady i moderuje dyskusję podsumowującą. Drugą funkcją jest Opiekun Grupy, czyli osoba organizująca dla niej spotkanie z Mistrzem Gry. Krajobrazowe Szachy są bowiem z założenia grą edukacyjną przeznaczoną dla grup zorganizowanych a nie towarzyską czy rodzinną. Oznacza to, że o jej przeprowadzeniu decyduje osoba opiekująca się jakąś grupą i chcąca ją czegoś nauczyć: nauczyciel, animator kultury, instruktor itp. Oczywiście można w nią zagrać również towarzysko lub w parze rodzic-dziecko, tylko że po prostu Szachy nie zawierają ulepszeń, które mogłyby ją uatrakcyjnić w takich okolicznościach i również język opisu gry nie jest do tego dostosowany.
Mistrzem i Opiekunem może być ta sama osoba, która dodatkowo będzie też graczem. Najczęściej jednak – i na tym etapie rozwoju Szachów – mamy do czynienia osobno z grupą, kimś kto prowadzi grupę i kimś kto prowadzi grę. Krajobrazowe Szachy dostarczają grającym wielu edukacyjnych doświadczeń na raz. Efekt dydaktyczny zależy więc od tego, które z tych doświadczeń opiekun / opiekunka grupy zechce uświadomić grającym na poziomie teoretycznym lub wzmocnić przez poświęcanie im więcej czasu czy powiązanie z innymi zajęciami.
Opiekun ma cel dydaktyczny dla swojej grupy, który chce zrealizować za pomocą gry. Mistrz wie, jakie cele dydaktyczne można dzięki niej zrealizować i jak. Dlatego żeby zorganizować grę dla grupy, Opiekun powinien najpierw porozumieć się z Mistrzem, żeby jak najlepiej dostosować jej przebieg do swoich potrzeb i możliwości. Oto lista celów dydaktycznych z perspektywy Mistrza Gry:
Poznać język krajobrazu. Jest to jeden z trzech pierwotnych celów gry opracowanej na szkolenie Czytanie krajobrazu dla nauczycieli w 2006 roku. Nawet bez żadnych wstępów gra aktywuje i uświadamia posiadaną już wiedzę z tej dziedziny, ale pozwala też skupić się na kompozycji krajobrazowej dzięki poszerzeniu wstępnej części edukacyjnej i dyskusji po grze. Refleksja nad krajobraz porusza wiele innych spraw takich jak rozwój obywatelskiej odpowiedzialność za swoje otoczenie i edukacja przestrzenna, której bardzo w Polsce brakuje. Gra skupia się na ludzkiej skali krajobrazu, w której tak naprawdę dochodzi do wszystkich interakcji człowiek-otoczenie, a która jest pomijana w planowaniu przestrzennym, a nawet w podręcznikach do architektury krajobrazu.
Zrozumieć kulturę przestrzeni. Jest to drugi z trzech pierwotnych celów gry. Krajobrazowe Szachy są modelem tego, jak nabudowuje się krajobraz miasta. Kolejne pokolenia czy osoby, które zostawiają w nim swoje ślady nie mogą się porozumiewać ze swoimi poprzednikami. Przejmują pozostawioną przez nich przestrzeń i sami decydują, czy wprowadzanie przez nich zmiany w krajobrazie zachowują, wzbogacają czy niszczą jego wartości. Zależy to od tego, czy rozumieją i szanują zastany porządek, czy też nie. Świadczy to o posiadaniu lub braku kultury przestrzeni, która jest dobrem wspólnym. Zmiany, które upiększają przestrzeń są wynikiem kultury przestrzeni i ją umacniają, a zmiany, które oszpecają przestrzeń – na odwrót.
W szerszym kontekście to samo możemy powiedzieć o każdym rodzaju tradycji, która też wyraża pewien porządek. Dynamika tradycji jest nieco inna niż zagospodarowania przestrzennego, ponieważ bardziej zależy od zmian okoliczności, ale Krajobrazowe Szachy pozwalają sobie przynajmniej wyobrazić, jak działają takie mechanizmy również w mniejszej skali: na ulicy, w rodzinie, a nawet w pracy.
Zobaczyć przestrzeń jako sieć relacji. Najczęściej przestrzeń jest postrzegana przez nas świadomie i w sensie fizycznym, jako mierzalny wolumen pustego lub zajętego miejsca w 2D lub 3D taki jak: parking, działka, fotel, pudełko, bagażnik itp. Ale przestrzeń traktujemy też jako sieć relacji, tylko że robimy to raczej nieświadomie i używając metafor. Do takich sieci należy np. krajobraz, przestrzeń publiczna, Internet, połączenia komunikacyjne czy relacje międzyludzkie. Metaforycznie mówimy o przestrzeni znaczeń, przestrzeni do dyskusji, przestrzeni wirtualnej i osobistej a także bez używania tego słowa np. o zacieśnianiu relacji, strefie komfortu czy wpadnięciu w czyjeś sieci. Różnica między przestrzenią fizyczną a przestrzenią jako siecią relacji jest taka, że ta pierwsza stanowi ograniczony zasób, który można tylko zajmować lub zwalniać, natomiast przestrzeń jako sieć relacji można też tworzyć i zmieniać. Przestrzeń jako zasób jest ograniczona, więc prowadzi do konkurencji i sporów, natomiast jako sieć relacji nie wyczerpuje się, więc jest bardziej inkluzywna, sprzyja kreatywności i osiąganiu sytuacji win-win.
Interesującą pozytywną implikacją przestrzeni jako ograniczonego zasobu jest tworzenie warunków dla synergii, oszczędności i wyborów, a więc również wypracowywania hierarchii wartości, co wykorzystuje siostrzana dla Krajobrazowych Szachów Gra Wartości.
Nauczyć się podstaw dialogu. Krajobrazowe Szachy szczególnie w prostszej wersji Dom pomagają zauważyć, że dialog opiera się na czterech prostych reakcjach drugiej strony na zachowanie pierwszej. Są to: powtórzenie lub pominięcie i rozwinięcie lub zaprzeczenie. Można próbować rozwijać tę listę. Dostrzeżenie tego mechanizmu pomaga w świadomym kształtowaniu własnych wypowiedzi oraz reagowaniu na cudze.
Doświadczyć dialogu bez konfrontacji. Komunikacja werbalna, czy to w mowie czy piśmie, rodzi wiele okazji do nieporozumień, czego szczególnie młodzież doświadcza dość mocno na co dzień. Rozwój komunikacji tekstowej przez komunikatory i platformy społecznościowe zmniejszył społeczną zdolność do bezpośredniej komunikacji ustnej a także do wspólnego rozwiązywania bardziej złożonych problemów. Gra w Krajobrazowe Szachy jest tak naprawdę procesem projektowym, w którym aż się prosi rozmawiać, ale w przypadku osób niedoświadczonych w takich procesach, żywy dialog z dużym prawdopodobieństwem nie będzie efektywny, natomiast doprowadzi do napięć ambicjonalnych, uzgadniania rozwiązań na zasadzie wzajemnych korzyści oraz dominowania jednej osoby przez drugą. W kontekście tych oczekiwań, dialog oparty wyłącznie na wspólnym celu publicznym i niewerbalnych gestach przestrzennych jest bardzo odkrywczym, unikalnym i przyjemnym przeżyciem, co podkreślają wszyscy uczestnicy. Temu doświadczeniu sprzyja przekorne nawiązanie nazwy gry do szachów, które są symbolem konfrontacji i w dużej mierze kształtują nasze wyobrażenie o naturze relacji międzyludzkich.
Cichy dialog przy Szachach i jego wyniki w postaci makiet zasługują na fachowe opisanie z perspektywy psychologicznej i zbadanie na większej grupie graczy.
Doświadczyć dobra wspólnego. Grają w Krajobrazowe Szachy można ćwiczyć działanie dla wspólnego dobra. Istnieje wiele gier, które pozornie działają tak samo, bo są w nich różne role i trzeba się dogadywać. Ale szukanie rozwiązania ma w nich charakter transakcyjny lub adaptacyjny. Każda ze stron działa w swoim interesie i potrzeby innych traktuje jak przeszkody, z którymi trzeba się liczyć, dążąc do kompromisu polegającego na handlu wymiennym lub dostosowaniu się do ograniczeń. Nie ma tam w ogóle mowy o interesie społecznym. Tego typu interakcje nie sprzyjają innowacyjności i kreatywności, czyli szukaniu nowych rozwiązań o charakterze uniwersalnym lub synergicznym. Krajobrazowe Szachy przeciwnie, samą swoją tematyką wskazują na dobro wspólne, jakim jest przestrzeń publiczna. Dzięki swoim minimalistycznym zasadom, niekonfrontacyjnemu charakterowi i zostawieniu dużej swobody na własne pomysły, pozwalają przeżyć współpracę dla wspólnego dobra jako radosne i budujące doświadczenie.
Szachy jako otwarty system edukacyjny
Krajobrazowe Szachy mają jeszcze wiele innych zastosowań. Można dzięki nim zaprojektować jakąś konkretną przestrzeń, pobudzić kreatywność, zintegrować grupę wokół wspólnych wartości, zwiększyć świadomość obywatelską, uwrażliwić się na potrzeby różnych grup, nauczyć się rozwiązywać spory a nawet ćwiczyć obcy język. Każdy scenariusz gry czy zmiana w jej parametrach dostarcza innych możliwości.
Krajobrazowe Szachy są tak naprawdę otwartym systemem wielu gier adaptowalnym do bardzo szerokiego spektrum potrzeb. Celem dalszego rozwoju gry jest poszukiwanie dla nich konkretnych zastosowań wśród większych grup odbiorców, opracowywanie dla nich osobnego wariantu Szachów i jego rozpowszechnianie w danej grupie.
